Kelime 
Kısa cevap
Bu rehberden ne kazanacaksın?
- Deyimin anlamı, içindeki kelimelerin sözlük anlamlarının basit toplamı değildir.
- Tanımdaki duygu ve davranış sonucunu bul; sonra bunu karşılayan kalıplaşmış sözü ara.
- Atasözü genel yargı veya öğüt taşırken deyim çoğunlukla bir durumu kısa ve etkili anlatır.
Gerçek anlamdan ne zaman uzaklaşmalısın?
“Kapıyı açmak” gerçek bir eylem anlatabilir. “Yeni bir alana kapı açmak” dendiğinde ise ortada fiziksel kapı olmayabilir; ifade fırsat oluşturmayı anlatır. Tanımda somut nesneyle açıklanamayacak bir duygu, davranış veya sonuç varsa mecaz olasılığı yükselir.
Yine de her canlı anlatımı deyim sanmamak gerekir. Bir yazar o cümleye özel benzetme kurabilir. Deyimi ayıran özellik, toplum içinde yerleşmiş ve belirli bir anlamı birlikte taşıyan kalıplaşmış yapı olmasıdır.
Deyimi ele veren dört işaret
- Kelime kelime açıklama yetersizdir: “Etekleri zil çalmak” ifadesi kıyafet veya zil hakkında değildir; çok sevinmeyi anlatır.
- Yapı kalıplaşmıştır: Sözcükleri rastgele eş anlamlılarıyla değiştirmek doğal sonucu vermez.
- Bir durum veya davranışı yoğunlaştırır: Uzun açıklamayı kısa ve imgeli biçimde taşır.
- Cümle içinde görev alır: Çekimlenebilir ama temel kalıp tanınır durumda kalır.
Deyim ile atasözünü ayır
Atasözü çoğunlukla tamamlanmış bir yargı taşır; deneyim, öğüt veya genel gözlem sunar. Deyim ise tek başına yargı bildirmek zorunda değildir ve cümlenin bir öğesi olur. “Damlaya damlaya göl olur” genel bir sonuç bildirir. “Kulağına küpe olmak” ise yaşanan bir olaydan ders alma durumunu anlatan deyimdir.
Soru “öğüt veren söz”, “halkın deneyimini anlatan yargı” gibi ifadeler kullanıyorsa atasözü; “çok sevinmek anlamındaki söz”, “birini dikkatle dinlemek” gibi durum açıklıyorsa deyim aramak daha doğrudur.
Deyim sorusunu beş adımda çöz
- Tanımdaki ana duyguyu veya davranışı tek kelimeyle özetle: sevinç, öfke, susma, kaçınma, abartma.
- Bu durumun bedensel veya nesnel hangi imgelerle anlatılabileceğini düşün.
- Tanımın olumlu, olumsuz veya alaycı tonunu belirle.
- Harf sayısı veriliyorsa cevabın tek kelime mi, deyimin içindeki ana sözcük mü olduğunu kontrol et.
- Bulduğun kalıbı gerçek bir cümle içinde söyle; doğal gelmiyorsa yeniden değerlendir.
Harf Alayım soruları tek kelimelik cevap kullandığı için bazen deyimin tamamı değil, açıklamada geçen durumu karşılayan bir kelime sorulur. “Ağzı sıkı kimsenin niteliği” gibi bir tanımda cevap “ketum” olabilir. Bu durumda deyim çağrışım yolu, cevap ise sözlük maddesidir.
Örnek çözümlemeler
Önce duygu: şaşkınlık. Bedensel imge içeren yerleşik kalıplar düşünülür. “Ağzı açık kalmak” adaydır; fakat oyun tek kelime istiyorsa cevap tanımın yapısına göre “hayret” veya “şaşkın” da olabilir. Sözcük türü belirleyicidir.
“Ağzı sıkı” deyimi çağrışım sağlar. Tek kelimelik sıfat arandığında “ketum” güçlü adaydır. Burada deyim, bilinmeyen kelimeye köprü olur.
Risk ve kararlılık alanını belirle. Tanımın kişi mi eylem mi istediğini ayır. “Cesur” nitelik, “atılmak” eylem, “göze almak” ise kalıptır; harf sayısı ve sözcük türü doğru düzeyi seçtirir.
Deyim bilinmiyorsa soru hatalı mıdır?
Bir ifadenin sana yabancı gelmesi, tek başına hatalı olduğu anlamına gelmez. Önce yerleşik kaynakta bulunup bulunmadığını kontrol et. TDK sözlük araması deyim ve atasözü için başlangıç noktasıdır. Bölgesel veya çok eski bir kullanım söz konusuysa sorunun hedef kitlesine uygunluğu ayrıca tartışılabilir.
Oyun sonunda “Soruları İncele” alanında tanım ile doğru cevabı birlikte gör. Sorun anlam belirsizliği, birden fazla olası cevap veya yazım hatasıysa “Bu Soruyu Raporla” üzerinden gerekçeni yaz. “Cevabı bilmiyordum” ile “tanım cevabı ayırt etmiyor” farklı durumlardır; iyi bir rapor bu farkı açıklar.
Merak edilenler
Sık Sorulan Sorular
Deyim ile mecaz aynı şey midir?
Aynı değildir. Mecaz, bir kelime veya ifadenin gerçek anlamı dışında kullanılmasıdır. Deyim ise çoğu zaman mecaz taşıyan, kalıplaşmış bir söz grubudur. Her mecazlı kullanım deyim değildir.
Deyimlerin kelimeleri değiştirilebilir mi?
Kalıplaşmış yapı oldukları için keyfî değişiklik anlamı veya doğallığı bozabilir. Zaman, kişi ve çekim gereği sınırlı değişiklikler görülebilir; temel söz dizimi korunur.
Atasözü sorusunu nasıl ayırt ederim?
Tanım toplumca benimsenmiş genel bir yargı, öğüt veya deneyim sonucu arıyorsa atasözü olasılığı artar. Bir kişinin o anki durumunu anlatan kalıp ise çoğunlukla deyimdir.
Bilmediğim deyimi harf alarak bulabilir miyim?
Açılan harfler kalıbı çağrıştırabilir; ancak deyimin anlamını bilmiyorsan doğrulama gerekir. Oyun sonrasında deyimi sözlükte kontrol edip gerçek bir cümleyle kaydetmek daha kalıcıdır.
Kaynaklar
Başvuru ve ileri okuma
- TDK Atasözleri ve Deyimler SözlüğüDeyimlerin yerleşik biçimlerini ve açıklamalarını kontrol etmek için.
- TDK Güncel Türkçe SözlükKelimenin gerçek ve mecaz anlamlarını karşılaştırmak için.
